Spis treści Show
Happening to forma sztuki współczesnej oparta na zdarzeniu, działaniu i bezpośrednim kontakcie z odbiorcą. Łączy elementy plastyki, teatru, muzyki i działań w przestrzeni publicznej, a jego istotą jest czasowość, otwartość formy, udział przypadku oraz aktywizowanie publiczności. Choć kojarzy się ze spontanicznością, często bywa wydarzeniem zaplanowanym, mającym własną dramaturgię i logicznie zbudowany przebieg.
Czym jest happening?
Nazwa pochodzi od angielskiego słowa happening, czyli „zdarzenie”, „dzianie się”, „wydarzenie”. W najprostszym ujęciu jest to zorganizowane wydarzenie artystyczne ograniczone w czasie, rozgrywające się w konkretnej przestrzeni i wykorzystujące działania, gesty, słowa, dźwięki, obrazy oraz przedmioty. Może mieć formę logicznie rozwiniętej akcji albo układu znaków i sytuacji, które wspólnie budują sens.
Happening wyróżnia bezpośredniość, otwartość formalna i dopuszczenie improwizacji. Nie zawsze jest całkowicie spontaniczny — czasem posiada scenariusz albo partyturę — ale pozostawia miejsce na przypadek, reakcje otoczenia i zachowanie uczestników. Dzięki temu każde takie wydarzenie jest jednorazowe i niepowtarzalne.
Bardzo ważna jest rola widza. W happeningu publiczność nie musi pozostać biernym obserwatorem. Może zostać wciągnięta w przebieg akcji, sprowokowana do reakcji albo nawet stać się częścią dzieła. To właśnie zacieranie granicy między sztuką a życiem codziennym należy do najważniejszych cech tej formy.
Najważniejsze cechy happeningu
- Czasowość – happening jest wydarzeniem ograniczonym w czasie.
- Jednorazowość – nie daje się powtórzyć w identycznej formie.
- Otwartość – dopuszcza przypadek, improwizację i zmianę przebiegu.
- Wielomedialność – może łączyć teatr, plastykę, muzykę, słowo i ruch.
- Udział publiczności – odbiorca często współtworzy zdarzenie.
- Związek z przestrzenią – miejsce nie jest neutralnym tłem, lecz częścią akcji.
- Wyjście poza tradycyjne dzieło – ważniejszy od gotowego obiektu bywa sam proces, zdarzenie i doświadczenie.
Skąd wywodzi się happening?
Korzeni happeningu można szukać w awangardowych eksperymentach XX wieku, zwłaszcza w dadaizmie, surrealizmie i działaniach, które podważały tradycyjne rozumienie dzieła sztuki. Duże znaczenie miały również przemiany w malarstwie i muzyce, szczególnie tam, gdzie akcent przesuwał się z gotowego efektu na sam akt twórczy.
Istotnym tłem był między innymi ekspresjonizm abstrakcyjny. Jackson Pollock traktował obraz nie jako statyczny przedmiot, lecz jako zapis działania, a sam proces malowania stawał się niemal widowiskiem. Podobne przesunięcie zainteresowania z przedmiotu na akcję przygotowało grunt pod sztukę zdarzenia.
Ważne były też działania Yves’a Kleina, Georges’a Mathieu czy Niki de Saint Phalle, a także eksperymenty Johna Cage’a. Jego słynne „4’33″” pokazało, że dziełem może stać się nie tyle wykonanie w tradycyjnym sensie, ile sama sytuacja, czas i reakcja publiczności. Tego rodzaju myślenie otworzyło drogę do happeningu jako formy, w której wydarzenie staje się ważniejsze od trwałego obiektu.
Allan Kaprow i narodziny happeningu
Za twórcę happeningu w ścisłym znaczeniu uznaje się Allana Kaprowa. To on w 1959 roku użył tej nazwy przy okazji dzieła „18 Happenings in 6 Parts”, zrealizowanego w Reuben Gallery w Nowym Jorku. Wydarzenie to uznaje się za moment przełomowy, ponieważ połączyło przestrzeń, dźwięk, działanie, ruch i udział publiczności w jedną nową formę sztuki.
Kaprow podkreślał, że happening powinien być związany z życiem, realizowany na żywo i otwarty na współudział odbiorców. Co ważne, wbrew obiegowej opinii nie były to działania całkowicie przypadkowe i chaotyczne. Jak pokazuje Tate, happeningi Kaprowa były często starannie zaplanowane, ale zaprojektowane tak, by uczestnicy doświadczali ich jako zdarzenia żywego, nieprzewidywalnego i angażującego. [web:154]
Z czasem happening zaczął być traktowany jako jedno ze źródeł późniejszych sztuk performatywnych. Rozwijał się także w otoczeniu takich zjawisk jak Fluxus czy akcjonizm wiedeński, które również przekraczały granice tradycyjnych dyscyplin artystycznych.
Happening a performance
Happening i performance bywają ze sobą mylone, ale nie są tym samym. Najprostsza różnica polega na roli publiczności. W happeningu odbiorca bardzo często zostaje wciągnięty w przebieg zdarzenia, a jego reakcja może wpływać na kształt całej akcji. W performance publiczność częściej pozostaje obserwatorem, nawet jeśli kontakt z nią jest ważny.
Granica między tymi formami nie zawsze jest ostra, ponieważ obie należą do szeroko rozumianych sztuk performatywnych. Mimo to happening mocniej akcentuje współuczestnictwo, nieprzewidywalność i zamazywanie podziału między twórcą, wykonawcą a widzem.
Jak wygląda happening?
Happening może przybierać bardzo różne formy. Czasem polega na serii działań wykonywanych z przedmiotami, obiektami i dźwiękami, innym razem opiera się na geście, haśle, obecności ciała albo zmianie sposobu funkcjonowania konkretnej przestrzeni. Może rozgrywać się w galerii, na ulicy, placu, plaży, lotnisku lub w innym miejscu codziennego użytku.
Ważne jest to, że miejsce nie pełni tu roli neutralnego tła. Przestrzeń może zostać przejęta, przekształcona albo wykorzystana jako element znaczący. Happening często działa właśnie dlatego, że pojawia się tam, gdzie odbiorca się go nie spodziewa — w przestrzeni publicznej, pośród codziennych zachowań i zwykłego rytmu miasta.
Zdarza się również, że happening korzysta z nielogiczności, szoku, absurdu lub celowego zakłócenia porządku. Nie musi być w pełni zrozumiały dla każdego odbiorcy. Często ważniejsze od jednoznacznego komunikatu stają się reakcje, emocje i doświadczenie uczestnictwa.
Najważniejsi twórcy
Do klasyków happeningu i sztuk pokrewnych zalicza się przede wszystkim Allana Kaprowa, Johna Cage’a, Wolfa Vostella, Dicka Higginsa, George’a Brechta, Josepha Beuysa oraz artystów związanych z Fluxusem i akcjonizmem wiedeńskim. Każdy z nich rozwijał tę formę w inny sposób: jedni stawiali na improwizację i udział publiczności, inni na silną dramaturgię, kontrolę zdarzenia lub szok.
Ważne jest też to, że happening nie rozwijał się tylko w jednym środowisku. Powstawał na styku sztuk plastycznych, muzyki, teatru i działań społecznych. Właśnie dlatego trudno zamknąć go w jednej dyscyplinie — od początku był sztuką przekraczania granic.
Happening w Polsce
W Polsce historia happeningu nie jest całkowicie jednoznaczna, ponieważ badacze różnie wskazują moment jego początku. Za jedno z najwcześniejszych wydarzeń tego typu uznaje się realizację Bogusława Schaeffera z 1960 roku w Krakowie, związaną z wykonaniem partytury graficznej „Non stop”. Jednocześnie wielu badaczy podkreśla, że z pełną świadomością możliwości tej formy posługiwał się przede wszystkim Tadeusz Kantor.
Kantor odegrał kluczową rolę w rozwoju polskiego happeningu. Jego działania wyrastały z eksperymentów teatralnych, plastycznych i z zainteresowania granicą między sztuką a rzeczywistością. Za jego pierwsze polskie happeningi uznaje się między innymi „Cricotage” i „Linię podziału”, zrealizowane w 1965 roku po powrocie artysty z Nowego Jorku.
Jednym z najsłynniejszych polskich przykładów stał się „Panoramiczny happening morski” z 1967 roku w Łazach koło Osiek. Było to rozbudowane wydarzenie złożone z kilku części, angażujące zarówno uczestników środowiska artystycznego, jak i przypadkowych widzów obecnych na plaży. To bardzo dobry przykład happeningu rozgrywanego w przestrzeni otwartej, opartego na widowiskowości, reżyserowaniu sytuacji i zaskoczeniu odbiorców.
Ważnym twórcą był także Włodzimierz Borowski, który rozwijał działania synkretyczne i eksperymentalne. Polski happening szybko związał się więc zarówno z neoawangardą, jak i z próbami wyjścia sztuki poza tradycyjne sale wystawowe.
Pomarańczowa Alternatywa i wymiar polityczny
Z czasem happening przestał być wyłącznie eksperymentem artystycznym i zaczął funkcjonować jako narzędzie komunikacji społecznej oraz politycznego komentarza. W Polsce najlepszym przykładem takiego zwrotu była Pomarańczowa Alternatywa, ruch happeningowy rozwijający się w latach 80., szczególnie we Wrocławiu.
Jej działania miały charakter satyryczny, opozycyjny i kontestatorski. Łączyły absurd, humor, uliczną prowokację i polityczny przekaz. Dzięki temu happening stał się formą protestu, która nie opierała się wyłącznie na hasłach, lecz na sytuacji, geście, kostiumie, obecności ciała i zbiorowym działaniu w przestrzeni miasta.
To właśnie na tym etapie szczególnie wyraźnie widać, że happening może pełnić funkcję społeczną. Nie tylko przekazuje treści, ale też uruchamia uwagę, wytrąca z rutyny i zmusza odbiorców do zajęcia stanowiska.
Współczesne formy i flash mob
Współcześnie klasyczny happening nie zajmuje już tak centralnego miejsca jak w latach 60. i 70., ale jego logika wciąż jest obecna w kulturze. Wiele współczesnych akcji społecznych, artystycznych i edukacyjnych korzysta z rozwiązań wypracowanych przez happening: działania w przestrzeni publicznej, aktywizowania odbiorców, zaskoczenia oraz łączenia różnych mediów.
Za formę pokrewną bywa uznawany flash mob, czyli zbiorowa akcja wykonywana przez grupę osób w przestrzeni publicznej według wcześniej ustalonego planu. Nie każdy flash mob jest happeningiem, bo część takich akcji ma charakter głównie rozrywkowy, ale oba zjawiska łączy czasowość, publiczny charakter i element wspólnego działania.
Współczesne happeningi często wiążą się też z tematami ekologicznymi, feministycznymi, obywatelskimi i edukacyjnymi. Mogą mieć charakter bardziej polityczny, bardziej artystyczny albo łączyć oba te porządki.
Po co organizuje się happeningi?
Happening może służyć bardzo różnym celom. Bywa eksperymentem artystycznym, próbą przełamania rutyny odbioru sztuki, formą krytyki społecznej, narzędziem protestu albo sposobem aktywizowania lokalnej społeczności. Jego siła polega na tym, że nie działa wyłącznie na poziomie komunikatu słownego, lecz uruchamia także emocje, zaskoczenie i fizyczną obecność uczestników.
To forma szczególnie skuteczna tam, gdzie ważne jest doświadczenie, a nie tylko deklaracja. Odbiorca nie musi jedynie „zrozumieć” dzieła — może zostać przez nie wciągnięty, sprowokowany, rozbawiony, zdezorientowany albo zmuszony do reakcji. Dzięki temu happening nie tylko pokazuje problem, ale może realnie zmieniać sposób, w jaki ludzie patrzą na przestrzeń, sztukę i własną rolę w życiu społecznym.
Wiedza w pigułce
- Happening to forma sztuki współczesnej oparta na zdarzeniu, działaniu i udziale publiczności.
- Nazwa wiąże się z angielskim słowem oznaczającym „wydarzenie” lub „dzianie się”.
- Happening jest ograniczony w czasie i zwykle ma charakter jednorazowy.
- Łączy elementy plastyki, teatru, muzyki, ruchu, słowa i działań przestrzennych.
- Ważną cechą happeningu jest dopuszczenie improwizacji, przypadku i reakcji odbiorców.
- Za twórcę klasycznej formy happeningu uznaje się Allana Kaprowa.
- Przełomowym dziełem było „18 Happenings in 6 Parts” z 1959 roku.
- Happening różni się od performance’u większym naciskiem na aktywny udział publiczności.
- W rozwoju tej formy ważne były także Fluxus i akcjonizm wiedeński.
- W Polsce z happeningiem silnie związani byli Tadeusz Kantor, Bogusław Schaeffer i Włodzimierz Borowski.
- Jednym z najsłynniejszych polskich przykładów jest „Panoramiczny happening morski” Tadeusza Kantora.
- W latach 80. happening stał się w Polsce także narzędziem protestu politycznego, czego przykładem była Pomarańczowa Alternatywa.
- Współczesne formy pokrewne happeningowi to m.in. niektóre akcje uliczne, społeczne i flash moby.
Poznajcie Monię – pasjonatkę literatury, która zaczytuje się w kryminałach, biografiach i powieściach obyczajowych. Dobra książka to dla niej najlepszy sposób na wieczorny relaks, choć równie chętnie spędza czas przy emocjonujących filmach, zwłaszcza tych, które trzymają w napięciu do ostatniej chwili.
Kiedy nie oddaje się czytaniu, wyrusza na górskie szlaki, realizując swoją pasję do zdobywania szczytów. Latem zamienia góry na wodę, ciesząc się słońcem i spokojem na desce SUP. Jest również entuzjastką aktywności fizycznej – od dynamicznych zajęć aerobiku po długie spacery wśród leśnych krajobrazów, które pozwalają jej na chwilę wytchnienia.
Prywatnie to szczęśliwa mama dorastającej nastolatki, Łucji, z którą dzieli codzienne radości i wyzwania. Pełna energii, zawsze uśmiechnięta i gotowa na nowe wyzwania – taka właśnie jest Monia!
Dodaj komentarz