Kartoteka – streszczenie szczegółowe i opracowanie

„Kartoteka” Tadeusza Różewicza, wydana w 1960 roku, to jedno z najważniejszych dzieł polskiej literatury powojennej, które redefiniuje tradycyjne myślenie o strukturze dramatycznej. Utwór, określany mianem antydramatu, wpisuje się w nurt teatru absurdu i koncepcję teatru otwartego, rezygnując z klasycznej akcji na rzecz luźnych scen i fragmentów biografii. Głównym tematem tekstu jest kryzys tożsamości Bohatera, Everymana dotkniętego traumą wojenną, którego osobowość uległa całkowitemu rozpadowi. Tytułowa kartoteka odsyła do formy utworu przypominającej zbiór nieuporządkowanych fiszek, co oddaje niemożność scalenia życiorysu jednostki w logiczną i spójną całość w świecie pozbawionym stałych wartości.

Streszczenie krótkie

Głównym bohaterem dramatu jest Bohater, postać typu Everyman, z którą może utożsamić się każdy przedstawiciel pokolenia Kolumbów. Akcja toczy się w jego pokoju, który pełni jednocześnie funkcję ulicy, kawiarni czy biura, a czas ma charakter nielinearny i subiektywny. Sytuacja wyjściowa ukazuje protagonistę leżącego w łóżku, podczas gdy jego rodzice traktują go jednocześnie jak dorosłego dyrektora i małe dziecko.

Fabuła składa się z luźnych epizodów i interakcji z postaciami takimi jak dawna kochanka Olga, Wujek czy groteskowy Pan z przedziałkiem udający psa. Bohater zmaga się z wewnętrzną pustką, traumą wojenną oraz brakiem autentyczności w otaczającym go świecie, co prowadzi do konfliktów z Chórem Starców domagającym się od niego tradycyjnego działania. Punktem kulminacyjnym jest narastająca frustracja protagonisty, która skutkuje symbolicznym zabiciem Starców kuchennym nożem po ich natarczywych próbach zmotywowania go do aktywności.

Po dokonaniu zbrodni Bohater wygłasza monolog do swojego pokolenia, podkreślając poczucie niezrozumienia i tragizm wojennych doświadczeń. Spotyka jeszcze młodą Niemkę, której bezskutecznie próbuje opowiedzieć o swojej partyzanckiej przeszłości, dochodząc do wniosku, że najważniejszych przeżyć nie da się przekazać słowami. Ostatecznie historia nie znajduje klasycznego rozwiązania, pozostawiając bohatera w stanie apatii i egzystencjalnego zawieszenia.

Charakterystyka głównych postaci

Spośród różnych postaci wyróżnia się Wujek, który budzi emocje u Bohatera. Jest symbolem prawdziwych więzi rodzinnych, stanowiących dla niego jedyny stały punkt w chaotycznym świecie wspomnień.

Olga przypomina o przeszłości oraz wyborach dokonanych przez Bohatera. Wywołuje poczucie winy związane z opuszczeniem bliskich oraz ilustruje niespełnione marzenia i zawiedzione nadzieje.

Tłusta Kobieta uosabia błędy młodości oraz grzechy przeszłości. Jej obecność zmusza do stawienia czoła niechcianym wspomnieniom, ujawniając moralne dylematy Bohatera.

Dziennikarz obrazuje izolację i trudności komunikacyjne głównego bohatera. Podkreśla przepaść między jego wewnętrznym światem a otoczeniem oraz problemy w nawiązywaniu relacji społecznych.

Sekretarka reprezentuje sferę zawodową, przypominając o obowiązkach dyrektora i pragmatycznej teraźniejszości naznaczonego wojenną traumą.

Każda z tych postaci niesie ze sobą wspomnienia i emocje głównej postaci dramatu, obrazując jego wewnętrzne rozdarcie oraz trudności w odnalezieniu spójności po tragicznych doświadczeniach wojennych.

Jakie motywy literackie występują w Kartotece

W dramacie Tadeusza Różewicza „Kartoteka” można odnaleźć wiele literackich motywów, które nadają mu psychologiczny i symboliczny wydźwięk. Jednym z kluczowych jest motyw egzystencjalnej pustki. Odzwierciedla on wewnętrzne przeżycia Bohatera, który po doświadczeniach wojennych oraz niespełnieniu w codzienności czuje się samotny i zagubiony.

Niezwykle istotną rolę odgrywa również brak komunikacji. Ten społeczny problem ujawnia się w relacjach Bohatera z innymi postaciami, a izolacja oraz trudności w nawiązywaniu kontaktów pogłębiają jego poczucie wyobcowania.

Dzieciństwo stanowi ważne źródło wspomnień i traumy. Motywy związane z przeszłością przywołują niewinność młodych lat, skontrastowaną z brutalnością dorosłego życia. Paryż wiąże się z poczuciem winy i wstydem z powodu klaskania, co stanowi gorzkie świadectwo ulegania ideologii i konformizmu.

Motyw zbrodni ukazuje winę i moralny kryzys towarzyszący Bohaterowi przy podejmowaniu życiowych decyzji. Egzamin dojrzałości jest natomiast metaforą stagnacji i braku osobistego rozwoju, wskazując na trudność odnalezienia sensu istnienia po traumatycznych doświadczeniach.

Te różnorodne motywy razem ilustrują rozpad tożsamości oraz wartości współczesnego człowieka. Dlatego „Kartoteka” pozostaje aktualna dla młodych ludzi poszukujących głębszego zrozumienia otaczającego ich świata.

Jakie są cechy formalne i kompozycyjne Kartoteki

Dramat Kartoteka autorstwa Tadeusza Różewicza wyróżnia się nowatorską formą, która odchodzi od klasycznych zasad teatralnych. Charakteryzuje się epizodyczną kompozycją, co oznacza, że składa się z luźno powiązanych scen przypominających fiszki w kartotece. Nie znajdziemy tutaj tradycyjnej fabuły ani chronologicznego porządku wydarzeń, co prowadzi do tzw. otwartej kompozycji.

Jednym z kluczowych elementów formalnych jest antyteatralność. Oznacza to odejście od konwencji realizmu oraz obecność symbolicznych postaci i brak typowego konfliktu dramatycznego. Sceny często są nielogiczne, a rzeczywistość przeplata się z wizjami i snami, podkreślając surrealistyczny charakter dzieła.

Tego rodzaju cechy formalne mają na celu ukazanie wewnętrznego zamętu Bohatera oraz fragmentarycznej natury jego tożsamości. Brak spójnej narracji odzwierciedla poczucie zagubienia i egzystencjalnej pustki głównej postaci. Dzięki temu Kartoteka staje się utworem uniwersalnym i aktualnym dla młodych ludzi poszukujących sensu w chaotycznym świecie.

Jakie jest znaczenie tytułu?

Utwór „Kartoteka” autorstwa Tadeusza Różewicza pełni kluczową rolę w interpretacji zarówno formy, jak i treści dramatu. Tytuł ten symbolizuje chaos oraz fragmentaryczność egzystencji głównego bohatera, będącego reprezentantem pokolenia Kolumbów. Kartoteka to zbiór luźnych fiszek, gdzie każda scena stanowi odrębną kartę z życia Bohatera – czy to wspomnienie, dialog, czy wizja.

Struktura kartoteki uwypukla mechaniczność oraz nieład wspomnień w umyśle protagonisty. Jest ona metaforą jego pamięci i nieudanych prób uporządkowania przeszłości. Chaos oraz brak ciągłości w życiu Bohatera odzwierciedlają jego wewnętrzny konflikt i trudności z odnalezieniem spójności po traumatycznych doświadczeniach wojennych.

Kartoteka jako metafora wskazuje na niespełnienie oraz traumy związane z minionymi wydarzeniami. To sprawia, że dramat pozostaje aktualny dla młodych ludzi poszukujących sensu w świecie pełnym niezrozumienia i zamętu. Te elementy czynią „Kartotekę” dziełem uniwersalnym i istotnym dla współczesnych miłośników literatury.

Jakie konteksty historyczne i społeczne wpływają na Kartotekę

Kartoteka autorstwa Tadeusza Różewicza jest głęboko osadzona w historycznym i społecznym tle pokolenia Kolumbów, które przyszło na świat około roku 1920. To właśnie oni zostali naznaczeni doświadczeniem II wojny światowej, niszczącej ich młode lata oraz ideały. Bohater dramatu uosabia to pokolenie; jego bezczynność i wewnętrzna pustka są owocem traum wojennych.

Wojna spowodowała kryzys wartości i rozpad więzi międzyludzkich, co znacząco wpływa na postawę głównej postaci. Nie potrafi odnaleźć się w powojennej rzeczywistości; jego życie jawi się jako chaotyczny zbiór wspomnień pozbawionych sensu. Dramat ukazuje również problemy społeczne tamtego okresu: trudności komunikacyjne oraz brak autentycznych relacji między ludźmi.

Zrozumienie tego tła jest kluczowe dla zgłębienia psychiki głównego bohatera Kartoteki. Rozpad wartości moralnych oraz niemożność działania po wojnie odzwierciedlają uniwersalne przesłanie o poszukiwaniu sensu życia w świecie przepełnionym chaosem i niezrozumieniem. Dzieło Różewicza pozostaje aktualne także dzisiaj dla młodych ludzi interesujących się literaturą oraz analizą dramatycznych tekstów.

Jakie są główne problemy społeczne poruszane w Kartotece

W dramacie „Kartoteka” autorstwa Tadeusza Różewicza, konformizm oraz egoizm stanowią kluczowe problemy społeczne. Konformizm jest przedmiotem krytyki ze strony Bohatera, który mimo częstego ulegania takiemu zachowaniu, odczuwa wobec niego niechęć. To z kolei prowadzi do jego wewnętrznych sprzeczności i konfliktów. Stanowi to symbol braku autentyczności oraz bezkrytycznego podporządkowania się obowiązującym normom.

Z kolei egoizm przyczynia się do izolacji oraz rozkładu relacji międzyludzkich. W „Kartotece” postawy nacechowane egoizmem uniemożliwiają budowanie prawdziwych więzi, co jedynie nasila poczucie osamotnienia. Skutkiem tego jest brak komunikacji i trudność w nawiązywaniu szczerych relacji interpersonalnych.

Obydwa te zagadnienia są przedstawione w sposób symboliczny, co nadaje dramatowi ponadczasowy wymiar. Dzięki temu „Kartoteka” pozostaje aktualna dla młodego pokolenia poszukującego głębszego zrozumienia współczesnych problemów społecznych oraz sensu życia w pełnym chaosu świecie.

Streszczenie szczegółowe

1. Plan wydarzeń

1. Wewnętrzny monolog Bohatera leżącego w łóżku.
2. Wizyta Rodziców i zatarcie granic między czasem.
3. Wspomnienia z dzieciństwa i ignorowanie obowiązków.
4. Pieśń Chóru Starców i absurdalne narodziny ośmioraczków.
5. Oskarżenia Olgi o porzucenie sprzed lat.
6. Czytanie artykułu i krytyka oczekiwań wobec sztuki.
7. Wizyta Wujka i wyznanie wewnętrznej apatii.
8. Odczytanie chaotycznego życiorysu przez Gości.
9. Pojawienie się Pana z przedziałkiem i Grubego.
10. Absurdalna scena z Kelnerką i Chórem Starców.
11. Trauma wojenna wywołana rozmową z Bobikiem.
12. Próba samobójcza i ukrycie się w szafie.
13. Oskarżenia Tłustej Kobiety i wyznanie Bohatera.
14. Zabicie Chóru Starców i monolog o pokoleniu.
15. Spotkanie z Niemką i niemożność porozumienia.
16. Egzamin maturalny i rezygnacja w rozmowie z Dziennikarzem.

2. Czas i miejsce akcji

Akcja „Kartoteki” rozgrywa się głównie w mieszkaniu Bohatera, które jednak nie jest stałą, realistyczną przestrzenią, lecz dynamicznie zmienia się w scenę teatralną, kawiarnię lub inne symboliczne miejsca. To zmienne otoczenie stanowi odzwierciedlenie wewnętrznego świata Bohatera, gdzie rzeczywistość i wyobraźnia nieustannie się przenikają. Czas w dramacie jest równie płynny i nielinearny. Zamiast tradycyjnej chronologii, Tadeusz Różewicz splata ze sobą różne epoki: od wspomnień z dzieciństwa (lata 20. XX wieku) i traumatycznych doświadczeń II wojny światowej, po teraźniejszość i odniesienia do przyszłości. Ten oniryczny i fragmentaryczny sposób narracji pozbawiony jest klasycznych podziałów na akty. Podkreśla to chaos i rozbicie tożsamości postaci, a także niemożność ułożenia spójnej historii życia w powojennej rzeczywistości.

3. Charakterystyka bohaterów

• • Bohater – centralna i najbardziej złożona postać dramatu, mężczyzna w średnim wieku, który uosabia pokolenie naznaczone głęboką traumą wojenną. Jest apatyczny, zagubiony i wewnętrznie rozdarty, niezdolny do odnalezienia sensu życia ani spójnej tożsamości, co manifestuje się jego skłonnością do przyjmowania różnych imion (m.in. Henryk, Wiktor, Wacek, Władzio). Reprezentuje jednostkę, która nie potrafi poskładać fragmentarycznych doświadczeń wojennych w logiczny i uporządkowany życiorys.

Należy dodać, że Bohater pełni funkcję dyrektora operetki, co kontrastuje z jego biernością i dziecięcymi zachowaniami wobec rodziców.

• Rodzice Bohatera – pojawiają się jako projekcje przeszłości, traktując dorosłego syna jak małe dziecko. Ich obecność symbolizuje niemożność zerwania z idealizowanym obrazem dzieciństwa i ucieczkę od bolesnej dorosłości naznaczonej wojną.
• Chór Starców – stanowi zbiorową postać, będącą komentatorem wydarzeń, a jednocześnie symbolem społeczeństwa, tradycji, a nawet publiczności teatralnej. Ich interwencje często wyrażają oczekiwania wobec sztuki i moralności, a także krytykę postawy Bohatera.
• Sekretarka – postać reprezentująca pragmatyzm, porządek i rutynę życia codziennego, jednak jej interakcje z Bohaterem często są absurdalne i wykraczają poza konwencjonalne ramy.
• Olga, Wujek, Tłusta Kobieta: Osoby z przeszłości Bohatera, które ucieleśniają jego dawne relacje, niespełnione obietnice i ciężar minionych wydarzeń, z którymi nie potrafi się rozliczyć.
• Pan z przedziałkiem (Bobik) i Gruby: Absurdalne i groteskowe postaci, które ilustrują proces dehumanizacji, utraty godności i uprzedmiotowienia człowieka w powojennej rzeczywistości.
• Osiemnastoletnia Dziewczyna – symbol młodości, niewinności i nowego pokolenia, które jednak nie jest w stanie zrozumieć ani przyswoić traumatycznych doświadczeń pokolenia wojennego, co podkreśla przepaść międzypokoleniową.
• Nauczyciel i Dziennikarz: Reprezentują próby uporządkowania i zrozumienia wewnętrznego świata Bohatera przez instytucje społeczne, jednak ich działania kończą się fiaskiem, ukazując niemożność racjonalnego pojmowania chaosu powojennego.

4. Problematyka

• Kryzys tożsamości powojennej – sztuka dogłębnie analizuje problem zagubienia jednostki w powojennej rzeczywistości, która nie jest w stanie zbudować spójnej tożsamości, co manifestuje się nieustanną zmianą imion Bohatera i jego ucieczką od określenia własnego „ja”.
• Trauma wojenna i jej konsekwencje – dzieło ukazuje wojnę nie tylko jako wydarzenie historyczne, ale przede wszystkim jako niezabliźnioną ranę, która trwale deformuje psychikę człowieka, czyniąc go niezdolnym do normalnego funkcjonowania i nawiązywania relacji.
• Apatia i niemoc jednostki – Bohater jest ucieleśnieniem bierności i braku woli działania, co symbolizuje szerszą rezygnację i poczucie beznadziei, które ogarnęło pokolenie doświadczone katastrofą wojny.
• Niemożność autentycznej komunikacji – jednym z kluczowych problemów jest trudność, a wręcz niemożność, nawiązania prawdziwego dialogu i przekazania swoich doświadczeń, zwłaszcza tych wojennych, co prowadzi do izolacji i głębokiego niezrozumienia międzypokoleniowego.
• Degradacja wartości i sensu – dramat demaskuje upadek tradycyjnych wartości moralnych i poszukiwanie sensu w powojennej rzeczywistości, gdzie ważne tematy splatają się z błahostkami, a człowieczeństwo ulega dehumanizacji.

5. Kluczowe wątki

• Zacieranie się granic rzeczywistości – wątek ten przewija się przez cały dramat, ukazując płynność między jawą a snem, przeszłością a teraźniejszością, oraz realnymi a symbolicznymi przestrzeniami, tworząc oniryczny i fragmentaryczny obraz świata.
• Konfrontacja z przeszłością – Bohater jest nieustannie nawiedzany przez postacie i wydarzenia ze swojej przeszłości – zarówno z dzieciństwa, jak i okresu wojny – z którymi nie potrafi się rozliczyć, co prowadzi do jego wewnętrznego rozbicia.
• Krytyka tradycji i konwencji – Różewicz wplata w akcję wątek metateatralny, poprzez Chór Starców, który domaga się „akcji” i „głębszych treści”, ironicznie komentując oczekiwania publiczności i dekonstruując tradycyjny model dramatu.
• Poszukiwanie i utrata tożsamości – głównym wątkiem jest desperacka, choć bierna, próba odnalezienia i określenia własnej tożsamości przez Bohatera, który nieustannie zmienia imiona i nie potrafi zbudować spójnego życiorysu po traumatycznych przeżyciach.
• Upadek moralności i dehumanizacja – wątek ukazujący erozję wartości i godności ludzkiej, widoczny w groteskowych postaciach, absurdalnych dialogach i aktach okrucieństwa, co odzwierciedla moralne spustoszenie powojennego świata.

6. Motywy

• Symboliczne legowisko – łóżko Bohatera to centralny motyw dramatu, będący zarówno rzeczywistym miejscem, jak i symbolicznym centrum wszechświata, przestrzenią introspekcji, snu, jawy oraz przenikania się różnych płaszczyzn czasowych i przestrzennych.
• Dzieciństwo naznaczone okrucieństwem – motyw ten pojawia się we wspomnieniach Bohatera, który opowiada o mrocznych i pozbawionych moralności czynach z młodości, sugerując wczesne ukształtowanie się jego spaczonej psychiki.
• Absurd i groteska – przenikają całe dzieło, manifestując się w nielogicznych dialogach, dziwacznych postaciach (np. Pan z przedziałkiem jako pies Bobik, Kelnerka pytająca, czy ma się rozebrać) i sytuacjach, co podkreśla chaos i bezsens powojennej rzeczywistości.
• Niemożność przekazu – motyw ten jest szczególnie widoczny w scenie z Osiemnastoletnią Dziewczyną, gdzie Bohater nie jest w stanie opowiedzieć o swoich wojennych doświadczeniach, co symbolizuje niewypowiadalność traumy i niemożność zrozumienia między pokoleniami.
• Pamięć i zapomnienie – wspomnienia są fragmentaryczne, bolesne i uporczywie powracające, ale jednocześnie niemożliwe do ułożenia w spójną całość, co utrudnia Bohaterowi zamknięcie rozdziału przeszłości.

7. Streszczenie szczegółowe utworu

Dramat Tadeusza Różewicza „Kartoteka” to niezwykłe, eksperymentalne dzieło, które odchodzi od klasycznych konwencji teatralnych, aby oddać fragmentaryczny i chaotyczny obraz powojennej rzeczywistości oraz kondycji człowieka dotkniętego wojenną traumą. Akcja, jeśli w ogóle można mówić o tradycyjnej akcji, ma charakter nielinearny i rozgrywa się głównie w świadomości oraz wyobraźni Bohatera, mężczyzny w średnim wieku, który przez większość czasu leży w łóżku w swoim pokoju. To właśnie to legowisko staje się symbolicznym centrum jego wszechświata, miejscem, gdzie zacierają się granice między jawą a snem, przeszłością, teraźniejszością i przyszłością, a także między różnymi przestrzeniami, takimi jak scena teatralna czy kawiarnia.

Początek utworu wprowadza nas w świat Bohatera poprzez jego introspekcję i kontemplację własnego ciała. Wkrótce zasypia, a w jego pokoju pojawiają się Rodzice, którzy traktują go jak małe dziecko, mimo że ma on czterdzieści lat. Scena ta natychmiast sygnalizuje motyw zatarcia granic wiekowych i psychicznych, a także niemożność zerwania z przeszłością. Głos Sekretarki, symbolizującej prozę życia codziennego i obowiązki, próbuje wywołać go do działania, jednak Bohater ignoruje te wezwania, pogrążając się we wspomnieniach o mrocznych czynach z dzieciństwa, takich jak zjedzenie kiełbasy w Wielki Piątek 1926 roku, długotrwałe wyjadanie cukru z cukiernicy czy plan zabójstwa ojca w wieku pięciu lat. Te anegdoty ukazują dzieciństwo naznaczone okrucieństwem i brakiem moralności, co może być prefiguracją jego późniejszego rozbicia.

Po odejściu Rodziców, pojawia się Chór Starców, który śpiewa Bohaterowi kołysankę. Zostaje on obudzony przez absurdalny strzał z armaty, oznajmiający narodziny ośmioraczków księżnej Monako, co podkreśla groteskowy charakter otaczającej go rzeczywistości. Następnie w pokoju pojawia się Olga, kobieta z przeszłości, która nazywa Bohatera Henrykiem (on sam uważa się za Wiktora) i oskarża go o porzucenie sprzed piętnastu lat. Ta scena symbolizuje niespełnione obietnice i niezdolność Bohatera do wzięcia odpowiedzialności za swoje dawne relacje i ucieczkę od własnej tożsamości.

Kolejno, Bohater czyta artykuł z gazety o nieczystych butelkach piwa, co wywołuje oburzenie Chóru Starców, domagającego się od literatury głębszych, symbolicznych treści. Jest to autoironiczna krytyka Różewicza wobec oczekiwań publiczności i tradycyjnego teatru. Odwiedza go również Wujek, którego nie widział od ćwierć wieku, mylący jego imię i próbujący sprowadzić go do rodzinnego domu. W rozmowie z Wujkiem, Bohater wyznaje swoją głęboką apatię i niemoc, co uwydatnia jego wewnętrzne zagubienie i rezygnację.

Dalsze wydarzenia pogłębiają wrażenie chaosu i niemożności ułożenia spójnej historii życia. Dwóch Gości odczytuje chaotyczny życiorys Bohatera, pełen sprzecznych informacji i przypadkowych zdarzeń, co symbolizuje niemożność skonstruowania sensownej narracji o sobie w powojennej rzeczywistości. W pokoju pojawia się również Pan z przedziałkiem, który zachowuje się jak pies, nazywany Bobikę, wraz ze swoim właścicielem, Grubym. Ta absurdalna sekwencja obrazuje proces degradacji człowieczeństwa i uprzedmiotowienia.

Scena, w której Bohater „zamawia” kawę, a pojawiająca się Kelnerka w absurdalny sposób pyta, czy ma się rozebrać, pogłębia wrażenie perwersji i bezsensu, przerywana przez recytujący słowa na „t” Chór Starców. Rozmowa o wojnie z Bobikę wywołuje u Bohatera nerwową reakcję, a na jego dłoniach pojawia się krew, co wskazuje na głęboko zakorzenioną i wciąż żywą traumę wojenną. W akcie desperacji Bohater próbuje popełnić samobójstwo, szukając sznura i gwoździa, ale ostatecznie chowa się w szafie, wykrzykując: „sami się wieszajcie”, po czym spokojnie je śniadanie. To odzwierciedla jego wewnętrzną walkę i niemożność podjęcia ostatecznej decyzji, uwięzienie w stanie chronicznego zawieszenia.

Kolejną postacią z przeszłości jest Tłusta Kobieta, która nazywa go „Panem Wackiem” i oskarża o podglądanie jej w kąpieli 25 lat temu. Mimo wzajemnych pretensji, Bohater wyznaje, że kiedyś był nią zauroczony, co dodaje scenie melancholijnego posmaku. Gdy Chór Starców, nieustannie domagający się „akcji” w teatrze, staje się zbyt natarczywy, Bohater, ogarnięty szałem, zabija ich nożem kuchennym. Po tym drastycznym akcie wygłasza poruszający monolog o pokoleniu doświadczonym wojną i poczuciu niezrozumienia przez świat. Wchodzi Osiemnastoletnia Dziewczyna (Niemka), która myli pokój Bohatera z kawiarnią. Próbuje on jej opowiedzieć o swoich doświadczeniach z partyzantki, ale nie jest w stanie, stwierdzając, że „nie da się przekazać tego, co najważniejsze”. Scena ta, wzmocniona niemieckimi okrzykami, symbolizuje przepaść między pokoleniami i niemożność komunikacji na temat traumy, której nie da się wyrazić słowami.

Finał dramatu przynosi spóźniony o dwadzieścia lat egzamin maturalny, który próbuje przeprowadzić Nauczyciel. Sekretarka informuje, że Bohater jest dyrektorem i czeka na niego Dziennikarz. Dziennikarz próbuje zrozumieć poglądy i cele Bohatera, ale ten odpowiada jedynie „nie wiem”. Słowa Bohatera: „za późno pan przyszedł”, wypowiedziane na zakończenie, podsumowują jego rezygnację, niemożność odnalezienia sensu w życiu po druzgocących przeżyciach wojennych i bezskuteczność wszelkich prób uporządkowania jego istnienia. Całe dzieło stanowi głęboką refleksję nad kondycją człowieka po wojnie, kryzysem wartości, utratą tożsamości i niemożnością odnalezienia miejsca w nowej, absurdalnej rzeczywistości.