Intertekstualność – definicja, koncepcje, przykłady

Literatura nigdy nie powstaje w próżni, a żaden tekst nie jest samotną wyspą. Każde nowe dzieło rodzi się w gęstej sieci powiązań, stając się częścią niekończącej się rozmowy z utworami, które zostały napisane wcześniej. Twórcy świadomie lub mimowolnie czerpią z dorobku swoich poprzedników, przetwarzają znane motywy, dyskutują z dawnymi ideami, a czasem wręcz buntują się przeciwko literackiej tradycji. To zjawisko sprawia, że czytanie książek przypomina poruszanie się po rozległym labiryncie pełnym ukrytych ścieżek, ech i znaków drogowych wskazujących inne teksty. Badanie tych fascynujących zależności i niewidzialnych nici łączących poszczególne dzieła stanowi fundament współczesnego literaturoznawstwa.

Czym jest intertekstualność – od dialogiczności do samodzielnej kategorii

Termin intertekstualność wywodzi się z prac badawczych Julii Kristevej, która w 1969 roku wykuła to pojęcie jako rozwinięcie koncepcji dialogiczności Michaiła Bachtina. W wąskim rozumieniu oznacza ono dosłownie badanie relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi tekstami, w przeciwieństwie do tekstualności, która skupia się wyłącznie na pojedynczym dziele.

Dawna historia literatury i komparatystyka skupiały się w tej materii na bardzo tradycyjnym podejściu: tropieniu zapożyczeń, ustalaniu wpływów i wnikliwym badaniu źródeł. Współcześnie perspektywa badawcza uległa zmianie, ponieważ badacz intertekstualności nie poszukuje już wyłącznie genezy utworu, ale analizuje obce elementy pod kątem ich znaczenia, miejsca w strukturze dzieła i pełnionej w nim funkcji semantycznej. Jak zauważał Henryk Markiewicz, świadomość tych powiązań istniała już w starożytności – udowadniają to słowa Terencjusza głoszące, że nic nie zostało powiedziane, co nie zostało powiedziane już wcześniej.

Główne koncepcje i modele badawcze w literaturze

Ryszard Nycz

Badacz ten wychodzi z założenia, że intertekstualność to kluczowa kategoria do opisu literatury postmodernistycznej. Postrzega ją jako zjawisko wykraczające poza samą literaturę.

• Definicja zjawiska – aspekt ogółu własności i relacji tekstu wskazujący na uzależnienie jego wytwarzania oraz odbioru od znajomości innych tekstów.
• Poszerzenie pola badawczego – postulat uwzględnienia relacji tekstu literackiego z dziedzinami pokrewnymi, takimi jak plastyka, muzyka czy architektura.
• Wyznaczniki intertekstualne – Nycz dzieli sygnały pozostawiane przez autora na trzy główne grupy:
  • Presupozycje – występują między innymi w parodiach i wymagają od czytelnika uwzględnienia sądów, które nie pojawiają się bezpośrednio w tekście.
  • Atrybucje – realizacja przez dany tekst właściwości charakterystycznych dla zupełnie innego typu tekstów.
  • Anomalie – celowe miejsca niespójne, dysharmonijne i niezrozumiałe, które stanowią sygnał obecności obcego kontekstu.

Edward Kasperski

Kasperski analizuje zjawisko z perspektywy historycznoliterackiej, skupiając się na sporach z epoki romantyzmu, kiedy to ścierały się wizje literatury narodowej wolnej od wpływów (Mickiewicz, Goszczyński) z potrzebą czerpania z zewnątrz, by uniknąć kulturowego zastoju (Norwid).

• Typologia związków literackich – badacz wyróżnia cztery główne kategorie relacji między tekstami i twórcami:
  • Kontakty pisarzy reprezentujących różne narodowości.
  • Przekłady literackie.
  • Przenikanie tematyki z literatury jednego kraju do drugiego.
  • Szeroko pojęte zapożyczenia kulturowe.
• Negacja archetekstu – Kasperski kategorycznie odrzuca istnienie jednego, pierwotnego tekstu stanowiącego uniwersalną podstawę kultury i dziejów ludzkości (czym na przykład dla Brunona Schulza była Biblia).

Henryk Markiewicz

Teoretyk ten poszukuje śladów świadomości intertekstualnej już w starożytności, przywołując jako dowód słowa Terencjusza głoszące, że nic nie zostało powiedziane, co nie zostało powiedziane już wcześniej.

• Rozumienie pojęcia – intertekstualność to dla niego przede wszystkim interakcja tekstowa, która wytwarza się i pracuje wewnątrz jednego utworu.
• Katalog wyznaczników – Markiewicz wyróżnia trzy konkretne mechanizmy powiązań:
  • Wymienianie prototypu wprost – na przykład w tytule dzieła (tu klasycznym przypadkiem jest dramat „Nie-Boska komedia” Krasińskiego jako odniesienie do „Boskiej komedii” Dantego).
  • Bezpośrednie umieszczanie cytatów z innych dzieł.
  • Nawiązania do prototypu wplecione w treść utworu.

Gérard Genette

Francuski badacz zaproponował bardzo szeroką, strukturalną klasyfikację, zastępując wąskie pojęcie szerszym terminem obejmującym wszelkie relacje łączące dany tekst z innymi.

• Definicja transtekstualności – kategoria nadrzędna określająca absolutnie wszystko, co wiąże tekst z innymi tekstami.
• Pięciostopniowy podział relacji:
  • Intertekstualność – fizyczna obecność jednego tekstu w drugim (realizowana poprzez cytat, plagiat lub aluzję).
  • Paratekstualność – relacje budowane przez ramy tekstu, czyli tytuły, podtytuły i przedmowy.
  • Metatekstualność – relacja o charakterze komentarza, który łączy tekst z innymi dziełami.
  • Hipertekstualność – zależność zachodząca pomiędzy wcześniejszym hipotekstem a późniejszym hipertekstem (doskonale widoczna w pastiszu i parodii, np. epos „Odyseja” jako fundament dla powieści „Ulisses”).
  • Architekstualność – ogół relacji zachodzących w obrębie danego gatunku literackiego.

Michał Głowiński i Manfred Pfister

Badacze ci uzupełniają lub rewidują klasyfikacje genette’owskie i wprowadzają narzędzia do precyzyjnego mierzenia zjawiska.

• Krytyka Genette’a (Głowiński) – polski badacz wskazuje na przeciążenie francuskiej klasyfikacji (zwłaszcza przez włączenie paratekstualności) i uważa za sztuczne wyraźne oddzielanie hipertekstualności od intertekstualności.
• Skalowanie zjawiska (Pfister) – niemiecki badacz postuluje badanie intertekstualności nie jako zjawiska zero-jedynkowego, ale jako skali, wykorzystując do tego konkretne parametry:
  • Częstotliwość występowania odniesień intertekstualnych.
  • Liczba uwzględnionych tekstów źródłowych (pre-tekstów).
  • Rozrzut kulturowy i historyczny zapożyczeń (co pozwala na przykład odróżnić wąską intertekstualność klasycystyczną od szerokiej i makaronicznej intertekstualności w dziełach takich jak poemat „Ziemia jałowa” Eliota).

Wacław Borowy

Dla Borowego wpływy literackie to zjawisko całkowicie naturalne, o którym pisarze mówią zresztą otwarcie (jak Kazimierz Wierzyński wskazujący Leopolda Staffa jako swojego mistrza). Według niego wielki talent zawsze potrafi wyrazić swoją oryginalność, nawet jeśli tworzy pod silnym naciskiem innych twórców.

• Typologia wpływów i zależności:
  • Ideowe – związek na poziomie myśli historycznej, filozoficznej czy religijnej (np. silna inspiracja filozofią Schopenhauera w powieści „Pałuba” Karola Irzykowskiego).
  • Techniczne – podobieństwa w budowie utworów należących do tego samego gatunku (Borowy uważa, że mogą one pełnić funkcję hamulca dla oryginalności, zamykając poetę w sztywnej formie).
  • Tematowe – przejmowanie całych bloków tematycznych (mechanizm ten napędzał chociażby francuski klasycyzm czerpiący z antyku).
  • Stylistyczne – dzielą się na w pełni świadome i mimowolne, gdyż każdy poeta w naturalny sposób dziedziczy styl pisarzy dawniejszych.
  • Frazeologiczne – w tym zwroty umyślne przeznaczone do rozpoznania przez czytelnika (cytaty hołdownicze), nieumyślne oraz jawnie plagiatorskie.

Harold Bloom

Amerykański krytyk stworzył psychologiczną koncepcję relacji twórczych, opisaną w pracy „Lęk przed wpływem”. Zakłada w niej, że wpływ literacki to zjawisko bolesne, a poeci usiłują za wszelką cenę uniknąć zależności od swoich poprzedników, chociaż z konieczności czerpią z nich inspirację.

• Strategie obronne (zabiegi odcinania się od prekursora):
  • Clinamen – poetycka i celowo błędna interpretacja dzieł prekursora.
  • Tessera – proces specyficznego dopełnienia, w którym poeta czyta wiersze poprzednika tak, aby nadać jego słowom zupełnie nowy sens.
  • Kenosis – moment radykalnego zerwania ciągłości myśli łączącej twórcę z jego mistrzem.
  • Demonizacja – tworzenie wiersza w taki sposób, aby zatrzeć i zniszczyć oryginalność utworu macierzystego.
  • Askesis – poetyckie działania nakierowane bezpośrednio na pomniejszenie bogactwa i znaczenia twórczości prekursora.
  • Apophrades – paradoksalny moment w późnej twórczości poety, kiedy to ponownie i bez strachu otwiera się on na swojego poprzednika.

Intertekstualność pozorna

W badaniach nad literaturą nie można pominąć perspektywy samego czytelnika. Zjawiskiem ściśle związanym z procesem odbioru jest intertekstualność pozorna. Polega ona na ciągłym doszukiwaniu się przez odbiorcę aluzji i odwołań, których autor wcale nie miał w planach umieścić. Udowadnia to, że ostateczny kształt relacji międzytekstowych rodzi się dopiero w umyśle czytelnika, który dokonuje stałej aktualizacji tekstu głównego przez pryzmat własnych doświadczeń i kompetencji kulturowych.

Przykłady intertekstualności w literaturze

• Zygmunt Krasiński w tytule dramatu „Nie-Boska komedia” wymienia prototyp wprost, tworząc natychmiastową aluzję polemiczną do „Boskiej komedii” Dantego.
• Powieść „Ulisses” Jamesa Joyce’a stanowi doskonały przykład relacji hipertekstualnej, będąc nowatorskim przekształceniem struktury i fabuły „Odysei” Homera.
• Karol Irzykowski w powieści „Pałuba” manifestuje silne wpływy i zależności ideowe, opierając konstrukcję świata na filozofii Arthura Schopenhauera.
• Ignacy Krasicki w poemacie „Monachomachia” wykorzystuje parodię i pastisz jako narzędzia intertekstualne, dokonując brawurowego odwrócenia wzniosłej konwencji eposu.
• Thomas Stearns Eliot w poemacie „Ziemia jałowa” osiąga niezwykle wysoki stopień intertekstualności, tworząc makaroniczny kolaż łączący fragmenty w pięciu językach i odsyłający do wielu tekstów z różnych epok historycznych.
• Umberto Eco w powieści „Imię róży” tka gęstą sieć cytatów i odwołań do średniowiecznych traktatów teologicznych, udowadniając mistrzowskie opanowanie literackich presupozycji i atrybucji.

Ściąga – najważniejsze informacje w pigułce

• Intertekstualność – badanie relacji i dialogu pomiędzy tekstami w kulturze, pojęcie wprowadzone przez Julię Kristevą na bazie myśli Michaiła Bachtina.
• Michaił Bachtin – twórca pojęcia dialogiczności, z którego wyewoluowała intertekstualność.
• Ryszard Nycz – badacz wskazujący trzy wyznaczniki relacji w tekście: presupozycje (wiedza ukryta w tle), atrybucje (naśladowanie innych tekstów) oraz anomalie (celowe niespójności).
• Henryk Markiewicz – teoretyk skupiający się na wewnętrznej interakcji tekstowej: cytatach, aluzjach i wymienianiu prototypów wprost.
• Gérard Genette – autor koncepcji transtekstualności dzielącej relacje na pięć typów: intertekstualność, paratekstualność, metatekstualność, hipertekstualność i architekstualność. Został skrytykowany m.in. przez Michała Głowińskiego za zbytnie rozbudowanie podziałów.
• Edward Kasperski i Wacław Borowy – historycy literatury opisujący klasyczne mechanizmy wpływów, zapożyczeń i ewolucji tematów na przestrzeni wieków literackich.
• Harold Bloom: twórca psychologicznej teorii lęku przed wpływem, w której poeci celowo zniekształcają dzieła swoich poprzedników, aby zbudować własną oryginalność.
• Manfred Pfister – badacz wprowadzający skalowanie intertekstualności: mierzenie intensywności, częstotliwości i rozrzutu zapożyczeń w dziele.
• Intertekstualność pozorna – zjawisko, w którym czytelnik odnajduje powiązania niezaplanowane przez autora dzieła.

Monika

Poznajcie Monię – pasjonatkę literatury, która zaczytuje się w kryminałach, biografiach i powieściach obyczajowych. Dobra książka to dla niej najlepszy sposób na wieczorny relaks, choć równie chętnie spędza czas przy emocjonujących filmach, zwłaszcza tych, które trzymają w napięciu do ostatniej chwili.
Kiedy nie oddaje się czytaniu, wyrusza na górskie szlaki, realizując swoją pasję do zdobywania szczytów. Latem zamienia góry na wodę, ciesząc się słońcem i spokojem na desce SUP. Jest również entuzjastką aktywności fizycznej – od dynamicznych zajęć aerobiku po długie spacery wśród leśnych krajobrazów, które pozwalają jej na chwilę wytchnienia.
Prywatnie to szczęśliwa mama dorastającej nastolatki, Łucji, z którą dzieli codzienne radości i wyzwania. Pełna energii, zawsze uśmiechnięta i gotowa na nowe wyzwania – taka właśnie jest Monia!