Futuryzm — definicja, geneza, cechy, przykłady

Futuryzm to jeden z najbardziej wyrazistych i prowokacyjnych kierunków w sztuce XX wieku. Sama nazwa pochodzi od łacińskiego słowa futurus, czyli „przyszły”, i bardzo dobrze oddaje istotę tego nurtu. Futuryści wierzyli, że świat należy do tego, co nowe, szybkie, dynamiczne i odważne. Nie chcieli oglądać się za siebie — przeciwnie, chcieli zerwać z przeszłością i stworzyć sztukę odpowiadającą epoce maszyn, pociągów, samochodów i samolotów.

Wyobraźcie sobie, że ktoś mówi Wam, iż rozpędzony samochód jest piękniejszy niż najsłynniejsze antyczne rzeźby. Brzmi jak prowokacja? Właśnie na takiej prowokacji opierało się myślenie futurystów. Dla nich piękno nie tkwiło już w harmonii i spokoju, lecz w ruchu, energii, hałasie i ryzyku. Chcieli sztuki, która nie będzie przypominać muzealnej pamiątki, ale pulsujące życiem miasto.

Geneza futuryzmu

Futuryzm rozwinął się na początku XX wieku, w epoce gwałtownego rozwoju cywilizacji technicznej. Samochody, samoloty, kino, telefon i elektryczność zmieniały sposób życia ludzi i ich wyobrażenie o świecie, dlatego artyści zaczęli szukać nowego języka sztuki odpowiadającego nowoczesności.

Futuryści uważali, że dawna sztuka nie nadąża za rzeczywistością. Sprzeciwiali się kultowi przeszłości i chcieli tworzyć sztukę dynamiczną, śmiałą i nowoczesną, związaną z miastem, maszyną i tempem życia.

Cechy futuryzmu

Do najważniejszych cech futuryzmu należą:

• kult przyszłości i nowoczesności,
• fascynacja techniką, maszyną i miastem,
• pochwała ruchu, energii, szybkości i zmiany,
• bunt przeciw tradycji i dawnym autorytetom,
• skłonność do prowokacji, skandalu i manifestu,
• eksperymenty językowe i formalne.

W futurystycznym myśleniu ważne było przekonanie, że sztuka powinna odpowiadać współczesności, a nie tylko powtarzać dawne wzory. Dlatego futuryści odrzucali obraz poety jako samotnego mędrca i zamiast tego zwracali się ku ulicy, tłumowi, miastu i codziennemu pędowi życia.

Trzeba jednak pamiętać, że futuryzm włoski i polski nie były tym samym. Włoski futuryzm był bardziej agresywny i silniej wiązał się z pochwałą wojny oraz przemocy, natomiast polska odmiana częściej posługiwała się ironią, groteską i grą z tradycją.

Futuryzm w literaturze

W literaturze futuryści zrywali z tradycyjnym sposobem pisania. Chcieli, aby tekst był szybki, gwałtowny, skrótowy i pełen energii, dlatego eksperymentowali z brzmieniem, rytmem, składnią i zapisem.

Ich twórczość często wykorzystywała:

• neologizmy,
• onomatopeje i dźwiękowość,
• zaburzoną składnię,
• ograniczenie interpunkcji,
• zapis fonetyczny,
• eksperyment typograficzny i graficzny.

Polscy futuryści uważali, że forma utworu współtworzy jego znaczenie. Dlatego układ wiersza na stronie, rozrzucenie słów, różne czcionki i graficzny wygląd tekstu były dla nich równie ważne jak same słowa.

Futuryzm w sztuce

Futuryzm rozwijał się nie tylko w literaturze, ale też w malarstwie, rzeźbie, architekturze i muzyce. Artyści próbowali pokazać ruch, tempo i zmienność świata nowoczesnego, dlatego ich dzieła miały oddawać dynamikę miasta, tłumu, maszyny i światła.

Sztuka futurystyczna miała działać silnie i natychmiastowo. Nie chodziło w niej o spokój i harmonię, lecz o energię, napięcie, zaskoczenie i poczucie nowoczesnego przyspieszenia.

Futuryzm w Polsce

Polski futuryzm rozwijał się przede wszystkim po odzyskaniu niepodległości. Młode państwo, atmosfera nowego początku oraz wiara w przemianę rzeczywistości sprawiły, że hasła nowoczesności trafiły w Polsce na podatny grunt.

Najczęściej za początek polskiego futuryzmu uznaje się lata 1918–1919 i działalność warszawskiej grupy związanej z Anatolem Sternem i Aleksandrem Watem, zwłaszcza manifest Tak. Jednocześnie badacze podkreślają, że ważnym prekursorem był Jerzy Jankowski, którego twórczość z lat 1913–1914 oraz tom Tram wpopszek ulicy przesuwają początki tego nurtu jeszcze wcześniej.

Głównymi ośrodkami polskiego futuryzmu były Warszawa i Kraków. W Warszawie działali przede wszystkim Anatol Stern i Aleksander Wat, a w Krakowie ważnymi twórcami byli Bruno Jasieński, Stanisław Młodożeniec i Tytus Czyżewski.

Cechy polskiego futuryzmu

Polski futuryzm był inspirowany wzorami włoskimi i rosyjskimi, ale nie był ich prostą kopią. Rozwijał się w realiach odrodzonego państwa i wyróżniał się większą skłonnością do autoironii, groteski i językowej zabawy niż do czystej agresji programowej.

Polscy futuryści:

• nie odrzucali tradycji całkowicie, lecz często ją parodiowali i przekształcali,
• bardziej koncentrowali się na poezji i języku niż na jednolitym programie społecznym,
• chętnie korzystali z prowokacji i wystąpień publicznych,
• traktowali wiersz jako przestrzeń eksperymentu dźwiękowego i wizualnego.

W odróżnieniu od włoskiego futuryzmu polska odmiana nie opierała się tak silnie na gloryfikacji wojny. W polskich tekstach częściej pojawiały się ironia, przekora i antymilitarystyczny ton, czego dobrym przykładem jest prowokacyjne hasło przypisywane Jasieńskiemu: „Pijcie Ocean Spokojny i sikajcie na wojnę”.

Przedstawiciele futuryzmu w Europie

Najważniejszym przedstawicielem futuryzmu europejskiego był Filippo Tommaso Marinetti, twórca i główny teoretyk nurtu. Ważną rolę odegrali także artyści włoscy związani z malarstwem i rzeźbą, a w Rosji jedną z najważniejszych postaci futuryzmu był Włodzimierz Majakowski.

W szkolnym opracowaniu warto pamiętać, że futuryzm był ruchem międzynarodowym, ale w każdym kraju rozwijał się inaczej. Polska odmiana była bardziej lokalna, związana z własnym doświadczeniem historycznym i własnymi napięciami społecznymi.

Przedstawiciele futuryzmu w Polsce

Do najważniejszych przedstawicieli polskiego futuryzmu należą:

• Jerzy Jankowski – prekursor polskiego futuryzmu, autor Spłonu lotnika i tomu Tram wpopszek ulicy,
• Anatol Stern – poeta, współtwórca warszawskiego futuryzmu i współautor pierwszych manifestów,
• Aleksander Wat – poeta i współtwórca pierwszego etapu polskiego futuryzmu,
• Bruno Jasieński – jeden z najważniejszych polskich futurystów, autor tomu But w butonierce,
• Stanisław Młodożeniec – poeta związany z krakowskim środowiskiem futurystycznym,
• Tytus Czyżewski – poeta i artysta, ważny przedstawiciel krakowskiego nurtu.

Manifesty i jednodniówki

Futuryści bardzo chętnie posługiwali się manifestem, ponieważ była to forma krótka, wyrazista i zaczepna. Manifest nie tylko przedstawiał program artystyczny, ale miał też prowokować, szokować i walczyć o uwagę odbiorcy.

W polskim futuryzmie ważną rolę odgrywały także jednodniówki, czyli krótkie, ulotne druki publikowane szybko i często interwencyjnie. Taka forma idealnie pasowała do futurystycznego stylu: była tania, dynamiczna, masowa i nastawiona na natychmiastowy efekt.

Do najgłośniejszych publikacji związanych z polskim futuryzmem należą:

• Tak – uznawany za pierwszy trakt futurystyczny w Polsce,
• Nuż w bżuhu / Nuż w bżuhu. 2 jednodńuwka futurystuw – przykład manifestacyjnej, prowokacyjnej i fonetycznej pisowni futurystów.

Rewolucja językowa

Jednym z najważniejszych postulatów polskich futurystów była przemiana języka poetyckiego. Twórcy uważali, że tradycyjna składnia, interpunkcja i ortografia nie odpowiadają już tempu nowoczesnego życia.

Dlatego w ich utworach pojawiają się:

• zapis fonetyczny,
• celowe łamanie zasad ortografii,
• rozbijanie słów i tworzenie neologizmów,
• odejście od linearnie prowadzonego wiersza,
• nacisk na rytm, dźwięk i wizualny układ tekstu.

Dzięki temu poezja futurystyczna miała nie tylko coś opowiadać, ale też działać na odbiorcę brzmieniem i wyglądem. Wiersz miał przypominać okrzyk, afisz albo sygnał nowoczesnego miasta.

Skandale i wystąpienia

Futuryzm był ruchem bardzo performatywnym, czyli nastawionym na publiczne występy i reakcję odbiorców. Futuryści organizowali wieczory poetyckie, odczyty i prowokacyjne akcje, które często wywoływały oburzenie, kłótnie i skandale.

W Polsce także ważne były takie wydarzenia, bo futuryzm nie ograniczał się do książek. Był zjawiskiem żywym, zaczepnym i ulicznym, a jego twórcy chcieli aktywnie ingerować w kulturę współczesności.

Kobiety w futuryzmie

W starszych opracowaniach rola kobiet w futuryzmie bywa pomijana, ale nowsze badania pokazują, że ich obecność była ważniejsza, niż dawniej sądzono. Anna Limprechtówna i Janina de Witt tłumaczyły manifest Marinettiego, a Irena Solska jako aktorka i recytatorka brała udział w wieczorach poetyckich związanych z awangardą.

Kobiety nie były więc tylko biernymi obserwatorkami ruchu. Choć manifesty futurystyczne często powstawały w męskim kręgu, to bez tłumaczek, recytatorek i artystek obraz polskiego futuryzmu jest niepełny.

Koniec futuryzmu

Nie da się wskazać jednej, ścisłej daty końca polskiego futuryzmu. Najczęściej mówi się, że okres jego największego rozwoju przypada na lata 1918–1923, ale późniejsze echa nurtu są widoczne jeszcze w następnych latach.

Culture.pl przypomina, że „końców” futuryzmu było kilka: Tytus Czyżewski ogłaszał śmierć ruchu w 1923 roku, później podobne gesty wykonywali inni twórcy, ale wpływ futuryzmu trwał nadal w poezji i sztuce awangardowej. Dlatego najlepiej pisać, że futuryzm jako zorganizowany ruch wygasł dość szybko, lecz jego znaczenie dla literatury polskiej pozostało duże.

Znaczenie futuryzmu

Futuryzm odegrał ważną rolę w rozwoju polskiej awangardy. Otworzył literaturę na eksperyment, rozbił tradycyjne wyobrażenie o poezji i pokazał, że język może być tworzywem równie dynamicznym jak nowoczesne miasto.

Znaczenie tego nurtu polega również na tym, że zmuszał do myślenia o relacji sztuki i nowoczesności. Nawet jeśli wiele jego postulatów było skrajnych lub prowokacyjnych, futuryzm na trwałe zmienił sposób myślenia o formie, języku i roli artysty.

Najważniejsze informacje do zapamiętania

• Futuryzm to kierunek awangardowy związany z kultem przyszłości, techniki, ruchu i nowoczesności.
• Narodził się we Włoszech, a jego początek wyznacza manifest Marinettiego opublikowany w „Le Figaro” w 1909 roku.
• W Polsce rozwijał się głównie w latach 1918–1923.
• Za pierwszy polski trakt futurystyczny uznaje się manifest Tak, ale ważnym prekursorem był też Jerzy Jankowski.
• Głównymi ośrodkami polskiego futuryzmu były Warszawa i Kraków.
• Do najważniejszych twórców należą Jerzy Jankowski, Anatol Stern, Aleksander Wat, Bruno Jasieński, Stanisław Młodożeniec i Tytus Czyżewski.
• Polscy futuryści eksperymentowali z ortografią, składnią, interpunkcją, rytmem i typografią.
• Polski futuryzm był bardziej ironiczny i mniej wojowniczy niż włoski.
• Ważnym medium futurystów były manifesty i jednodniówki.
• Kobiety także uczestniczyły w recepcji i życiu ruchu, choć długo pomijano je w opracowaniach.